คำนวณ BMI: ดัชนีมวลกายคืออะไร และอ่านผลอย่างไร

วิธีใช้เครื่องคำนวณ BMI

เลือกหน่วย (เซนติเมตรกับกิโลกรัม หรือฟุต นิ้ว และปอนด์) แล้วใส่ส่วนสูงและน้ำหนัก พอกรอกครบทั้งสองช่อง ค่า BMI จะขึ้นทันทีเป็นทศนิยมหนึ่งตำแหน่ง พร้อมตัวชี้บนแถบสีและชื่อระดับ ด้านล่างจะเห็นช่วงน้ำหนักที่เหมาะกับส่วนสูงของคุณ และถ้าอยู่นอกช่วง ก็จะบอกว่าห่างอยู่ประมาณเท่าไร

อายุและเพศไม่ต้องใส่ก็ได้ เพราะไม่ได้เปลี่ยนตัวเลข แค่เพิ่มคำอธิบายเมื่อจำเป็น เช่น เครื่องคำนวณนี้สำหรับผู้ใหญ่ หรือหลังอายุ 65 ปี BMI สูงขึ้นเล็กน้อยมักยังไม่เป็นไร สวิตช์ “เกณฑ์เอเชีย” จะใช้เกณฑ์ที่ต่ำกว่าซึ่งไทยใช้อยู่ ทุกอย่างคำนวณในเบราว์เซอร์ ไม่มีการส่งหรือบันทึกค่าที่พิมพ์

• ทศนิยมใช้จุดหรือจุลภาคก็ได้ 70.5 กับ 70,5 เท่ากัน
• เมื่อเปลี่ยนหน่วย ค่าที่กรอกไว้แล้วจะถูกแปลงให้อัตโนมัติ
• การ์ดสรุปรวม BMI ระดับ และช่วงน้ำหนักที่เหมาะสมไว้ในที่เดียว

สูตร BMI ทีละขั้น

BMI คือน้ำหนักเป็นกิโลกรัม หารด้วยส่วนสูงเป็นเมตรยกกำลังสอง ถ้าสูง 170 ซม. หนัก 65 กก. ก็คิด 1.7 × 1.7 = 2.89 แล้ว 65 ÷ 2.89 ≈ 22.5 เพราะส่วนสูงถูกยกกำลังสอง ไม่กี่เซนติเมตรก็ต่างกันมาก น้ำหนัก 65 กก. เท่าเดิม ถ้าสูง 165 ซม. จะได้ราว 23.9 และถ้าสูง 175 ซม. จะได้ราว 21.2

ถ้าใช้หน่วยอเมริกัน สูตรคือ 703 × น้ำหนักเป็นปอนด์ ÷ ส่วนสูงเป็นนิ้วยกกำลังสอง ตัวเลข 703 มีไว้แปลงปอนด์และนิ้วเป็นกิโลกรัมและเมตรเท่านั้น เครื่องคำนวณใช้ค่าแปลงที่แม่นยำ คือ 1 นิ้ว = 2.54 ซม. และ 1 ปอนด์ = 0.45359237 กก.

• หน่วยเมตริก: BMI = กก. ÷ (ม. × ม.)
• หน่วยอเมริกัน: BMI = 703 × ปอนด์ ÷ (นิ้ว × นิ้ว)
• น้ำหนักปกติ = 18.5 × ม.² ถึง 22.9 × ม.² (เกณฑ์เอเชีย)

แต่ละระดับหมายถึงอะไร

WHO แบ่ง BMI ผู้ใหญ่เป็น น้ำหนักน้อย (ต่ำกว่า 18.5) ปกติ (18.5–24.9) น้ำหนักเกิน (25–29.9) และอ้วน (30 ขึ้นไป) ซึ่งแบ่งย่อยเป็นระดับ 1 ถึง 3 ใช้เกณฑ์เดียวกันทั้งหญิงและชาย เส้นแบ่งเหล่านี้มาจากการศึกษาคนจำนวนมาก ซึ่งพบว่ายิ่ง BMI ห่างจากช่วงกลาง ความเสี่ยงเบาหวานชนิดที่ 2 ความดันสูง และโรคหัวใจก็ยิ่งเพิ่มขึ้น

งานวิจัยในเอเชียพบว่าคนเอเชียจำนวนมากเริ่มมีความเสี่ยงเหล่านี้ตั้งแต่ BMI ที่ต่ำกว่า ส่วนหนึ่งเพราะที่น้ำหนักเท่ากันมักมีไขมันมากกว่า โดยเฉพาะไขมันหน้าท้อง WHO เอเชีย-แปซิฟิกจึงกำหนดให้ 18.5–22.9 ปกติ 23–24.9 ท้วม 25–29.9 อ้วนระดับ 1 และ 30 ขึ้นไปอ้วนระดับ 2 ซึ่งเป็นเกณฑ์ที่ไทยใช้ ส่วนญี่ปุ่นนับอ้วนตั้งแต่ 25 และจีนนับน้ำหนักเกินตั้งแต่ 24

• ต่ำกว่า 18.5: ผอมในทุกเกณฑ์
• 18.5–22.9: ปกติตามเกณฑ์เอเชีย
• 23–24.9: ท้วมตามเกณฑ์เอเชีย แต่ยังปกติตามเกณฑ์ WHO

สิ่งที่ BMI บอกไม่ได้

BMI ดูแค่น้ำหนักรวม จึงแยกกล้ามเนื้อกับไขมันไม่ได้ และไม่รู้ว่าไขมันอยู่ตรงไหน นักรักบี้หรือคนเล่นเวทอาจถูกจัดว่าท้วมหรืออ้วนทั้งที่หุ่นลีน ส่วนผู้สูงอายุที่กล้ามเนื้อลดลงอาจมี BMI ปกติแต่ไขมันเยอะเกินไป สองคนที่ BMI เท่ากันจึงอาจสุขภาพต่างกันมาก

BMI ยังไม่เหมาะกับทุกคน เด็กและวัยรุ่นต้องประเมินด้วยกราฟการเจริญเติบโตตามอายุและเพศ น้ำหนักที่เพิ่มระหว่างตั้งครรภ์ก็มีเกณฑ์เฉพาะ ผู้ใหญ่ที่สูงหรือเตี้ยมาก และคนที่มีภาวะบวมน้ำก็อาจได้ผลคลาดเคลื่อน ให้มอง BMI เป็นตัวเลขคัดกรองแรก ไม่ใช่คำตัดสินเรื่องสุขภาพ

รอบเอวและอัตราส่วนเอวต่อส่วนสูง

ไขมันที่สะสมรอบพุงเกี่ยวกับโรคหัวใจและโรคเมตาบอลิกมากกว่าไขมันส่วนอื่น และ BMI มองไม่เห็นส่วนนี้ ใช้สายวัดเส้นเดียวก็ตรวจได้ วัดตรงกึ่งกลางระหว่างซี่โครงล่างสุดกับขอบบนของสะโพก หลังหายใจออกตามปกติ เกณฑ์ที่ใช้กันในไทยคือ รอบเอวไม่ควรเกินส่วนสูงหารสอง

อัตราส่วนเอวต่อส่วนสูงที่ต่ำกว่า 0.5 หรือรอบเอวน้อยกว่าครึ่งหนึ่งของส่วนสูง ถือว่ามีความเสี่ยงต่ำกว่า เครื่องชั่งวัดองค์ประกอบร่างกายและการตรวจด้วยภาพช่วยประเมินไขมันได้ตรงกว่า แม้เครื่องใช้ในบ้านจะคลาดเคลื่อนได้บ่อย ถ้า BMI กับรอบเอวบอกไม่ตรงกัน ควรปรึกษาแพทย์แทนการเชื่อตัวเลขใดตัวเลขหนึ่ง

• รอบเอว ÷ ส่วนสูง ต่ำกว่า 0.5: ความเสี่ยงมักต่ำกว่า
• วัดตอนเช้า ในท่ายืน หลังหายใจออก
• ใช้สายวัดเส้นเดิมและวัดตำแหน่งเดิมทุกครั้ง

เคล็ดลับการอ่านและติดตามผล

ชั่งน้ำหนักเวลาเดิม โดยเฉพาะตอนเช้า เพราะน้ำหนักเช้ากับเย็นอาจต่างกันได้เกินหนึ่งกิโล ดูแนวโน้มหลายสัปดาห์แทนตัวเลขครั้งเดียว และจำไว้ว่าช่วงน้ำหนักปกติกว้างหลายกิโลก็มีเหตุผล เพราะไม่มีน้ำหนักที่สมบูรณ์แบบเพียงค่าเดียว ถ้าอยากเปลี่ยนน้ำหนัก การปรับการนอน การขยับตัว และอาหารทีละน้อยอย่างสม่ำเสมอ ทำได้นานกว่าการอดอาหารหนัก ๆ

• วัดส่วนสูงตอนถอดรองเท้า และชั่งน้ำหนักในชุดเบา ๆ
• ดูรอบเอวควบคู่กับ BMI
• ถ้ามีโรคประจำตัว ปรึกษาแพทย์ก่อนเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่